به طلا از اين پس به 250 : 18 يا 9 / 8 13 : 1 تغيير يافت . سكه‌هاى كوچكتر طلا و نقره كم در جريان است ؛ و فقط هنگامى كه بخواهند سكه‌هاى بيشترى در دست مردم باشد آنها را در جريان مىگذارند . براى اين منظور در عيد نوروز حتى سكه‌هاى مخصوص نقره‌اى ضرب مىزنند كه به آن شاهى سفيد مىگويند كه هر هشتاد عدد آن با يك تومان برابر است . سكه‌هاى مسين نيز به عنوان پول رايج يا پول سياه يا شاهى در جريان است ؛ بيست شاهى - يك قران ، دويست شاهى - يك تومان . پيش از اينها حكام دستور به ضرب سكه‌هاى مسين مىدادند و برحسب احتياج حوزهء فرمانروائى خود ، سكه‌هائى كه هر هفتاد ، هر پنجاه يا هر سىتاى آنها برابر با يك قران مىشد بجريان مىانداختند . بعضى از حكام همچون حكام اصفهان ، همدان ، كرمانشاه ، خودشان اجازه داشتند كه سكه‌هاى كوچك نقره‌اى نيز به عنوان پول خرد ضرب كنند . در سال 1857 « 6 » دولت پول خرد را در تمام مملكت يك شكل و يك‌نواخت كرد بىآنكه سكه‌هاى موجود را كه ديگر فقط قيمت مس كهنه را پيدا كرده بود تبديل كند ، و از اين رهگذر به فقيرترين طبقات فشار بسيار وارد آمد . سود معتنابهى كه از بجريان گذاردن پول خرد جديد عايد شد به كيسهء دولت نرفت ، بلكه نصيب كارمندى شد كه اين مهم را تقبل كرد و در ازاى هر دويست سكه ( حدود 650 ، 1 گرام مس نامرغوب ) يك تومان از خزانهء دولت برداشت . همين مطلب هم عينا در مورد خارج كردن قرانهاى سنگين قديم و در جريان گذاردن سكه‌هاى نقره‌اى جديد كه تقريبا 8 / 1 سبك‌تر است اتفاق افتاد . رئيس الوزراى آن روز يعنى ميرزا آقا خان صدراعظم و وزير ماليه‌اش منافعى را كه از اين طريق بدست آمد به جيب خود ريختند . نتيجهء كم‌عيار شدن سكه‌ها اين شد كه هنديها از آن هنگام از قبول سكه‌هاى نقرهء ايران در ازاى متاع خود خوددارى مىكنند و فعلا ، براى مبادلهء پول طلا با نقره ، برعكس گذشته 5 / 7 درصد بايد اضافه داد . حال هرگاه مطابق آنچه از تجار و صرافان هر روز مىشنوم باز از مقدار پول رايج در بازار على الدوام كاسته مىشود ، علت اين است كه ذيلا شرح داده مىشود . فقط در سالهائى كه محصول غله خوب است در ايران صادرات و واردات برابرى دارد و شايد حتى صادرات بر واردات قدرى هم فزونى بگيرد . اما هرگاه چند سال پياپى محصول خوب نباشد ، و در نتيجه صادرات غله عقب بماند يا كلا متوقف شود ، پول بسيارى براى خريد كالا به خارج مىرود بدون اينكه اين پول مجددا از آنجا به مملكت بازگردد . در همين سنوات اخير لشكركشى به هرات و تركستان و همچنين خريد اسلحه از اروپا كه جنگ انگليس و ايران باعث آن بود ، موجب مصرف مقدار زيادى پول گرديد . مقادير بسيار هنگفت پول هم به صورت موقت ، از اين طريق از گردش خارج مىشود كه شاه بزرگان و اعيانى را كه به هر بهانه‌اى مغضوب شده‌اند مجبور به

--> ( 6 ) . برابر با 74 - 1273 ه . ق . - م .